Zakopane słońce
Zakopana energia słoneczna jest z nami dopiero od dwóch wieków.
To zaledwie mgnienie oka wobec tysięcy lat,
kiedy ludzkość opierała swój dobrobyt na źródłach odnawialnych.
Jednak to właśnie spalanie węgla, ropy i gazu
stworzyło świat, jaki znamy.
Świat oparty na spalaniu materii organicznej.
Świat w kryzysie klimatycznym, który domaga się
szybkich i zdecydowanych zmian.
Także w produkcji energii,
która w coraz większym stopniu powinna pochodzić ze źródeł odnawialnych.
Niestety wcześniejsze transformacje energetyczne przypominały raczej pełzanie
niż spektakularny skok rozwojowy.
Jak będzie tym razem?
Siedzisz w słońcu i rozkoszujesz się jego ciepłem.
Czujesz je na twarzy, rękach.
Ogarnia Cię uczucie odprężenia i spokoju.
Twoje samopoczucie poprawia się być może masz lepszy sen?
Prawdopodobnie nie jesteś w stanie docenić roli słońca,
dopóki nie utkniesz w miejscu,
do którego nie docierają jego promienie.
2010 rok. Chile.
Tąpnięcie w kopalni miedzi i złota na pustyni Atacama.
Kilkudziesięciu górników zostaje uwięzionych pod ziemią.
Przez ponad dwa miesiące są odcięci od słońca.
W kopalni pleni się grzyb.
Rośnie na kopalnianych sufitach, pokrywa nadmuchiwane materace.
Zaczyna także pojawiać się na ciałach górników.
Powoduje ropne liszaje,
które mają po kilka milimetrów średnicy
i z dnia na dzień sięga coraz głębiej pod skórę.
Górnicy boją się, że zostaną „zjedzeni przez tę żywą istotę,
która uwielbia wilgoć, ciemności i coraz bledsze ciała”.
W głębokich warstwach ziemi leżą szczątki materii organicznej.
Po upływie milionów lat, bez dostępu powietrza,
poddane wysokiemu ciśnieniu,
zmieniły się w węgiel, ropę i gaz.
Ludzkość wykorzystywała je do ogrzewania,
oświetlania oraz transportu,
a ostatecznie do wytwarzania elektryczności.
Bardzo długo gotowaliśmy i ogrzewaliśmy nasze domy,
używając drewna,
węgla drzewnego i obornika.
Nadal robi tak 1/3 populacji.
To jednak paliwa kopalne
umożliwiły stworzenie wysokoenergetycznej nowoczesności
opartej na globalnym przemyśle,
transporcie i technologiach komunikacyjnych.
Potrzebowaliśmy pół wieku
na przeprowadzenie tej transformacji energetycznej.
Popularność źródeł odnawialnych nieustannie rośnie,
ale nie wiemy jak długo będziemy musieli czekać
aż zdominują one produkcję energii.
2020 rok.
Paliwa kopalne krytykowane są już nie tylko przez aktywistów.
O problemie mówią także politycy i to na najwyższych szczeblach władzy.
Europa chce być pierwszym neutralnym klimatycznie kontynentem,
a w Stanach Zjednoczonych w kręgach demokratycznych
dyskutowany jest „nowy zielony ład”.
Niektóre kraje globalnej Północy
zdają się wkraczać na oficjalną
i instytucjonalną drogę do znacznego zmniejszenia
lub zupełnej eliminacji paliw kopalnych.
Coraz częściej mówi się,
że węgiel i ropa niszczą środowisko,
a rozwiązaniem może być tylko energia odnawialna,
która promowana jest jako czysta,
zielona albo darmowa.
Pamiętaj jednak,
że przekształcanie energii słońca, wiatru i wody
na użytek ludzi wymaga infrastruktury,
technologii,
regulacji
oraz planów biznesowych.
To nie dar natury,
ale przemysł, który – tak jak w przypadku paliw kopalnych
– może prowadzić do eksploatacji ludzi
i środowiska.
Sposób pozyskiwania energii wpływa na nasze życie.
Paliwa kopalne pozwalają ogrzewać nasze domy,
a – na dłuższą metę – także modelować ustroje polityczne i ekonomiczne.
Podczas gdy my je spalamy,
one określają nasze społeczeństwa.
Wytwarzają normy, praktyki
i kulturę materialną.
Najwięcej energii zużywa przemysł,
także do produkcji tysięcy przedmiotów,
do których wytworzenia potrzebna jest ropa naftowa.
„Noworodki wyślizgują się z łona matki prosto w plastikowe rękawiczki,
następnie otulane są kocami z polyestru
i ogrzewane grzejnikami na olej.
Kiedy dorosną, napędzane ropą pojazdy
pozwalają ich miękkim i delikatnym ciałom
cudownie zwiększać swoje możliwości i moc”
– pisała amerykańska dziennikarka Sonia Shah w książce Ropa.
Ropa naftowa stworzyła unikalną kulturę energii.
Jak to możliwe?
Wydobycie surowca to dopiero początek.
Kolejne kroki to przetwarzanie, sprzedawanie, magazynowanie,
dystrybucja.
A do tego potrzebne są technologia, przemysł, transport,
odpowiednie systemy i regulacje.
Konsumpcja energii
wiąże się z konkretnymi zachowaniami,
a co za tym idzie ze stylem życia.
W tym świetle
transformacja energetyczna jest motorem zmiany kulturowej.
Hasło „źródła odnawialne” niesie ze sobą wyobrażenie
o czystej i niemal darmowej energii, z łatwością produkowanej oddolnie.
Zwykły obywatel nabywa farmę wiatrową czy solarną
staje się wytwórcą.
Węgiel, ropa, gaz
mogą kojarzyć się z centralizacją, korporacjami,
brudem i toksycznością.
Są wykopywane i wydobywane z ziemi,
co powoduje
nieodwracalne zmiany w środowisku.
W języku energii odnawialnych dominują pojęcia związane
z rolnictwem.
Tę energię się uprawia.
Tworzy się farmy albo parki, a nie kopalnie.
Reklama przemysłów odnawialnych stawia na pola z wiatrakami,
słoneczka i listki.
Czy „energetyczna Arkadia”
kiedykolwiek stanie się rzeczywistością?
Pozyskiwanie energii jest w końcu przemysłem,
regulowanym przez państwa i międzynarodowe umowy.
Można mu jednak nadać charakter ideowy.
Kluczowy jest cel.
Czy będzie nim cena energii odnawialnej,
sposób produkcji i sprzedaży,
wpływ na środowisko, konsumpcja?
A może prawa pracownicze i produkcja energii przez obywateli?
Na wybór źródła energii wpływają interesy państw i sektora prywatnego,
umowy międzynarodowe, globalna polityka i ekonomia,
położenie geograficzne,
a także dostępne technologie.
Jaką rolę w tej strukturze odgrywają pracownicy?
Czy sposób pozyskiwania energii
wpływa na organizację pracy?
Weźmy na przykład XIX-wieczną Anglię,
w której spalanie węgla zaczyna przewyższać zużycie drewna.
Wydobycie surowca wiąże się też z urbanizacją
oraz koncentracją kapitału.
Łatwiej jest odpowiedzieć na potrzeby dużej ilości osób
mając do dyspozycji wysokoenergetyczne paliwo
umieszczone w jednym miejscu.
W Anglii powstają nowe kopalnie, miasta
oraz drogi kolejowe.
Cała klasa robotnicza koncentruje się wokół nowego źródła energii.
Górnicy wymyślają generalny strajk.
Wiedzą, że scentralizowany system energetyczny można łatwo sparaliżować,
na przykład poprzez odmowę uruchomienia maszyn
i zejścia do kopalni
albo blokadę torów.
Skuteczna samoorganizacja górników jest wynikiem zarówno izolacji,
jak i grupowego działania.
Pracownicy podejmują wiele samodzielnych decyzji związanych z bezpieczeństwem
oraz funkcjonują poza bezpośrednią kontrolą przełożonych.
Wszystkie te czynniki pogłębiają poczucie wspólnoty.
Dzięki niemu
łatwiej walczyć o swoje prawa,
o krótszy dzień pracy i wyższe wypłaty.
Z historii wiemy,
że właścicielom kopalni albo władzom państwowym
często nie pozostawało nic innego, jak negocjacje z górnikami.
Kluczowa gałąź gospodarki musiała sprawnie funkcjonować.
Tak powstała nowa siła polityczna.
Paliwa kopalne w dużym stopniu określiły charakter nowoczesnych państw.
Węgiel ukształtował demokrację,
a ropa wyznaczyła jej granice.
Samoorganizacja górników pomagała im wywierać
niemal natychmiastowy wpływ na władze.
Pracownicy sektora naftowego nie mieli takich możliwości.
Przede wszystkim było ich wielokrotnie mniej niż górników.
Pracowali w miejscach oddalonych od miast
i bezpośrednio pod okiem zwierzchników.
Ropa docierała do odbiorców głównie drogą morską
Wymagała sieci pośredników,
więc blokady dostaw nie miały takiego znaczenia jak w przypadku węgla.
Transoceaniczny transport bazował na statkach zarejestrowanych w Panamie
lub pod „tanimi banderami”,
które nie płaciły podatków oraz ignorowały prawa pracownicze.
Ropa stwarzała jednak
inne możliwości.
Atrakcyjne ceny surowca
i rosnący popyt
zagwarantowały rozwój ekonomiczny Bliskiego Wschodu,
a także Rosji, Norwegii czy Wenezueli.
Niejednokrotnie wzmacniało to tendencje autorytarne,
ponieważ warunki sprawowania władzy
nie musiały być uzgadniane z obywatelami.
Taki mechanizm działał szczególnie w petropaństwach,
gdzie gospodarka w dużym stopniu opierała się na dochodach z ropy.
Rządzono w nich poprzez niskie podatki,
inwigilację,
represje,
a z drugiej strony – świadczenia społeczne.
Wysokie wpływy budżetowe wyłącznie z jednego sektora
mogą doprowadzić do regresu gospodarki.
Tak się stało chociażby w Holandii,
gdzie w latach 60. XX wieku
odkryto duże złoża gazu.
Inwestowano w ten rozwijający się sektor,
nie wspierając w adekwatny sposób
innych gałęzi gospodarki.
Coraz więcej towarów sprowadzano do kraju,
zamiast produkować na miejscu.
Lokalne przedsiębiorstwa, nie związane z branżą wydobywczą
nie miały motywacji do rozwoju.
Ten ciąg wydarzeń
nazwano „holenderską chorobą”,
która zawsze wiąże się z odkryciem i intensywną eksploatacją
złóż surowców naturalnych.
Petrobiznes zainicjował globalizację.
Silniki napędzane ropą pozwoliły transportować towary na duże odległości,
a firmy naftowe
wpadły na pomysł zawierania międzynarodowych porozumień
po to, by kontrolować ceny surowca.
Pierwszy kartel naftowy powstał w latach 40.
Otrzymał nazwę „Siedem Sióstr”
i obejmował przedstawicieli siedmiu koncernów naftowych.
Kontrolował ponad 80% światowych zasobów ropy
co zmieniło się dopiero podczas kryzysu naftowego
w 1973 roku.
Jedna z „sióstr”,
firma Standard Oil,
zdążyła już wcześniej zmonopolizować rynek amerykański.
Należały do niej nie tylko szyby naftowe,
ale także rafinerie,
drogi kolejowe,
a nawet firmy produkujące beczki do transportu ropy.
Standard Oil
mógł dzięki temu łatwiej eliminować z rynku innych producentów.
Gwałtownie rozwijający się przemysł naftowy
i wzrastające zapotrzebowanie na surowiec
przyniosły firmom naftowym ogromne dochody
i pozwoliły wpływać na wiele obszarów życia.
Kraje Bliskiego Wschodu
przez lata nie były świadome potencjału, jaki tkwi w ropie.
Mimo że Amerykanie już w latach 30. robili w Arabii Saudyjskiej odwierty,
lokalni władcy nie wydawali się zainteresowani „czarnym złotem”.
Koncesje na wydobycie ropy były tanie,
a kupujący zawsze dorzucali dla króla i jego rodziny luksusowe podarunki.
Kraje zachodnie dbały o relacje z bliskowschodnimi władcami.
W lutym 1945 roku
doszło do historycznego spotkania króla Abdula Aziza
z amerykańskim prezydentem Franklinem D. Rooseveltem.
Panowie spotkali się na statku Quincy,
zacumowanym na Kanale Sueskim,
uścisnęli dłonie
i zapewnili o ciągłości dostaw ropy dla Amerykanów
w zamian za gwarancję bezpieczeństwa dla Saudów.
Sojusz ten trwa do dziś.
Europa uzależniła się od ropy po drugiej wojnie światowej.
Przełomowym momentem był plan Marshalla.
Stany Zjednoczone chciały wesprzeć powojenną odbudowę
w sojuszniczych krajach kwotą 12 miliardów dolarów,
zdobywając przy tej okazji duży rynek zbytu dla amerykańskiej ropy.
Jej wysoka konsumpcja przyspieszyła globalizację,
w tym uprzemysłowienie,
urbanizację,
handel
i technologie komunikacyjne.
Ropa stała się konkurencyjna wobec węgla i drewna.
Pozwalała na wytworzenie większej ilości energii,
była stosunkowo tania
oraz łatwa w przechowywaniu i transporcie.
W latach 50. uważano, że jest dostępna w nieograniczonych ilościach,
a kontrola nad zasobami należała do krajów globalnej Północy.
Nic nie wskazywało na to, że ten stan
może się szybko zmienić.
Doszło do tego dwie dekady później.
Państwa Bliskiego Wschodu oraz Wenezuela
powołały do życia własny kartel.
Wzrastający popyt na ropę naftową
uświadomił krajom globalnego Południa,
że konieczne jest odzyskanie kontroli
nad zasobami położonymi na ich terytoriach.
W 1960 roku w Bagdadzie
powstała OPEC –
Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową.
Odpowiedzialna za 80% światowej produkcji ropy,
miała duże możliwości kontrolowania warunków sprzedaży.
Początkowo
globalna Północ nie doceniła tak nagłego gestu solidarności
wśród dotychczas eksploatowanych krajów.
Nikt nie spodziewał się, że ropa
może być wykorzystana nie tylko jako źródło energii,
ale i broń ekonomiczna.
Ropa bardzo szybko stała się nieodłącznym elementem zachodniego stylu życia.
Wolność słowa, dostęp do broni i kultura samochodowa
charakteryzowały Stany Zjednoczone w drugiej połowie XX wieku.
“Podobnie jak wcześniej koń, teraz samochód
stał się nieodłącznym elementem codziennego życia.
Wylano tony atramentu, opisując kulturę samochodową,
a przemysł wydawał na reklamę miliardy dolarów.”
Do litrów benzyny spalanych w bakach amerykańskich obywateli
dochodziły jeszcze większe ilości surowca
przerabiane przez przemysł i rolnictwo.
Obfitość zbiorów
wyznaczyła także nową skalę rozwoju populacji.
Nigdy przedtem tak wielu ludzi nie miało dostępu
do tak dużej ilości żywności.
Poziom zapotrzebowania na ropę poszybował w tamtym okresie w górę,
ale niemal połowę zasobów surowca importowano z zagranicy.
Lata powojenne były dla potentatów naftowych złotym okresem;
rosły ich dochody,
wpływ na polityków i poparcie medialne.
Niektóre z firm wykorzystały ten moment na pracę nad wizerunkiem.
Zaczęto od nazw, które mogły się za bardzo kojarzyć z kolonialną przeszłością.
Kompania Anglo-Perska przekształciła się w 1954 roku
w British Petroleum,
a Royal Dutch Shell
skrócił swoją nazwę do Shell
i tak promuje swoje produkty.
Kolejne zmiany wizerunkowe zakładały usunięcie słów
„ropa” albo „gaz” z nazw firmowych.
„Żaden z naszych konkurentów nie ma ropy w nazwie. To słowo przeszkadza”
– uzasadniał decyzję dyrektor generalny norweskiej Equinor,
która kiedyś nosiła nazwę Statoil.
W 2001 roku
British Petroleum także poszła o krok dalej,
porzucając konotacje narodowe
i stała się „Beyond Petroleum”
z logiem w postaci zielonego słoneczka.
Kosmetyka wizerunkowa producentów paliw kopalnych
ominęła jednak firmy globalnego Południa.
One nie udawały, że sprzedają coś innego
niż ropę i gaz.
Kryzysy naftowe
6 października 1973 roku
Egipt wspólnie z Syrią zaatakowały Izrael.
Inwazja była nieudana.
Już po rozpoczęciu wojny Jom Kipur
Amerykanie wysłali Izraelczykom sprzęt i broń.
Kraje Bliskiego Wschodu nie chciały pogodzić się z przegraną.
OPEC nałożył na Stany Zjednoczone embargo.
Wydobycie ropy zmniejszono,
a jej ceny osiągnęły rekordową wysokość.
Tak doszło do pierwszego kryzysu naftowego.
Konsekwencje wojny Jom Kipur były prawdziwym zderzeniem z rzeczywistością.
Embargo uderzyło niemal we wszystkich konsumentów ropy.
Europejczycy boleśnie uświadomili sobie,
że nie mają żadnego zabezpieczenia w postaci alternatywnych źródeł energii.
Kolejne kraje wprowadzały drastyczne oszczędności.
W budynkach obniżano temperaturę,
z ulic znikały iluminacje i oświetlenie wystaw.
„Przykrywaj naczynia, kiedy chcesz zagotować wodę”,
„Zadbaj o docieplenie mieszkania”
– przypominano w akcjach propagandowych
nawołujących do oszczędzania energii.
Kryzys naftowy był jedynie wstępem do kryzysu gospodarczego Europy
i Stanów Zjednoczonych.
Bez ropy rozwój ekonomiczny został gwałtownie zahamowany.
Firmy walczyły o utrzymanie produkcji, skracając godziny pracy.
Wiele z nich zbankrutowało.
„Przepraszamy, ostatni samochód w kolejce”.
„Przepraszamy, brak benzyny”.
„Na dzisiaj wyprzedane”.
– takie tabliczki zaczęły pojawiać się na amerykańskich stacjach benzynowych.
Samochody stały w długich kolejkach, często odjeżdżając z niczym.
Ropa była nie tylko droga,
ale sprzedawano ją w limitowanych ilościach.
Stacje benzynowe zamykano w niedziele.
Wprowadzono ograniczenia prędkości.
Po raz pierwszy w Stanach Zjednoczonych zaczęto myśleć o wydajności samochodów,
a władze zachęcały społeczeństwo
do ograniczania zużycia energii na każdym polu.
Wielu Amerykanów nie było jednak w stanie zrozumieć,
dlaczego wojna na drugim końcu świata
spowodowała nagłe pogorszenie się jakości ich życia.
1979 rok.
Drugi kryzys naftowy.
Władzę w Iranie przejął ajatollah Chomeini.
Masowe zamieszki i protesty zablokowały działanie
znacjonalizowanego sektora naftowego.
Zagraniczni pracownicy uciekli do swoich krajów,
a wydobycie ropy gwałtownie spadło.
Cena surowca na rynkach światowych znowu skoczyła do góry.
W USA ponownie pojawiły się kolejki przed stacjami benzynowymi
i wróciły ograniczenia zwązane z konsumpcją energii.
„Jesteśmy tymi samymi Amerykanami, którzy zaledwie dziesięć lat temu
wysłali człowieka na Księżyc”.
„Jesteśmy pokoleniem, które zaangażowało nasze społeczeństwo w działania
na rzecz praw człowieka i równości.
Jesteśmy również pokoleniem,
które wygra wojnę z problemem energetycznym, i to pozwoli nam
odbudować jedność i wewnętrzną siłę Ameryki”.
Prezydent Jimmy Carter chciał zmotywować Amerykanów do oszczędzania energii.
Polecił założenie paneli słonecznych na dachu Białego Domu,
a do sesji zdjęciowych czy nagrań
zakładał ciepły blezer.
W ten sposób próbował pokazać obywatelom,
że problem dotyczy także i jego.
Konsekwencjami kryzysów naftowych
były zwiększenie wydobycia ropy i gazu
na terenach Stanów Zjednoczonych oraz Kanady,
rozwój wydobycia surowców z dna morskiego
oraz rosnące zainteresowanie energiami odnawialnymi.
W tamtym czasie powstała także Doktryna Cartera
dotycząca zabezpieczenia dostaw ropy dla Amerykanów.
Współautorem tekstu był doradca prezydenta ds. bezpieczeństwa narodowego
Zbigniew Brzezinski.
„Niech nasze stanowisko będzie absolutnie jasne:
próba uzyskania
przez jakąkolwiek siłę zewnętrzną kontroli nad regionem Zatoki Perskiej
będzie uważana za atak
na żywotne interesy Stanów Zjednoczonych Ameryki
i taki atak
zostanie odparty wszelkimi niezbędnymi środkami,
w tym siłami wojskowymi”
- pisano.
Lata 80. i prezydentura Ronalda Reagana pokazały, że w Stanach Zjednoczonych
nie ma miejsca na nową rewolucję energetyczną.
Panele solarne założone na dachu Białego Domu
przez Jimmy’ego Cartera trafiły do muzeum,
a duże wsparcie finansowe i badawcze zaczęły dostawać firmy
wydobywające ropę i gaz.
Amerykańska władza po raz kolejny
zdecydowała się zainwestować w paliwa kopalne.
Zupełnie inaczej potoczyły się sprawy w Danii.
Kryzys naftowy stał się początkiem rewolucji wiatrowej.
Do lat 70. 90% zapotrzebowania na energię
Duńczycy pokrywali dzięki importowi ropy.
Nagły wzrost cen
i niedobór surowca zmotywował ich do wybrania alternatywnej ścieżki.
Sprzyjało im położenie geograficzne.
Rewolucję wiatrową wsparł rząd,
który dopłacał do inwestycji i gwarantował zakup prądu ze źródeł odnawialnych.
Kluczowe było także zaangażowanie lokalnych społeczności,
w czym pomogła ugruntowana tradycja spółdzielni.
One również skorzystały na rewolucji wiatrowej,
w zamian za udział we własności farm.
Oparcie systemu energetycznego na źródłach odnawialnych,
efektywności energetycznej i zrównoważonym zarządzaniu
jest także celem niemieckiej Energiewende.
Mimo że projekt jest transformacją energetyczną zaplanowaną odgórnie,
to jego powstanie zainicjowały ruchy obywatelskie.
Hasło „Energiewende” pojawiło się już w latach 80.,
w publikacji niemieckiego instytutu Öko
dotyczącej odrzucenia atomu i paliw kopalnych na rzecz źródeł odnawialnych.
Jej autorzy przekonywali,
że wzrost ekonomiczny jest możliwy bez zwiększania konsumpcji energii.
Transformacja ku źródłom odnawialnym
oznacza odejście od modelu scentralizowanej produkcji.
Zmienia się pozycja obywateli, którzy sami wytwarzają energię,
dlatego ich zaangażowanie może wpływać na funkcjonowanie systemu.
„Dbamy o produkcję, ponieważ jesteśmy właścicielami turbin wiatrowych.
Każdy obrót ich skrzydeł oznacza dla nas więcej pieniędzy na koncie.
To wzmacnia poczucie odpowiedzialności”
– mówi jeden z mieszkańców wyspy Samsø,
której w ciągu 20 lat udało się przejść w 100%
na zasilanie energią odnawialną.
Wielu zwolenników źródeł odnawialnych uważa,
że przynajmniej część kontroli nad systemem powinna być rozproszona.
Nazywają to „demokracją energetyczną”.
Jej bohaterem miałby być obywatel-producent,
którego zajmują kwestie niewidoczne z perspektywy typowego konsumenta energii,
a więc: własność środków produkcji,
wytwarzanie wartości dodatkowej,
wzrost zatrudnienia,
ale także ekologia i samowystarczalność.
Kryzys demokracji reprezentatywnej skłania do poszukiwania nowych form demokracji.
Na przykład takich,
które umożliwiają obywatelskie zarządzanie zasobami.
Nowy typ obywatela nie tylko produkuje energię,
ale być może mniej jej konsumuje
ze względu na świadomość kosztów, które za tym stoją.
Wiedza sprzyja lepszej kontroli nad zasobami,
dlatego zarówno w duńskim „cudzie wiatrowym”,
jak i w Energiewende tak duży nacisk położono
na powstawanie wspólnot energetycznych.
Największym zagrożeniem
dla demokratycznego wymiaru energii odnawialnych
jest podążanie ścieżką wydeptaną przez przemysł paliw kopalnych.
Tak samo jak w przypadku innych biznesów
producenci poszukują najtańszych surowców do produkcji paneli,
wiatraków czy baterii.
Tak zwana czysta energia jest oparta na minerałach i metalach
ulokowanych w krajach globalnego Południa.
Ich wydobycie będzie wzrastało lawinowo,
co oznacza coraz większą eksploatację tych regionów.
Kobalt, nikiel, lit
są potrzebne do produkcji baterii.
W panelach solarnych kluczowe jest srebro,
natomiast przy budowie wiatraków
istotną rolę odgrywają metale ziem rzadkich.
Wszystkie technologie odnawialne wymagają obecnie dużych ilości aluminium,
miedzi, żelaza, węgla i ropy.
Kongo. Jeden z krajów najbogatszych
w metale i minerały, na które zapotrzebowanie na rynku rośnie.
Ludzie zmuszeni są pracować w niebezpiecznych warunkach.
Ekstremalne przykłady dotyczą eksploatacji dzieci w kopalniach kobaltu.
W takim miejscu pracuje ze swoim ojcem 8-letni Dorsen.
To zajęcie ponad jego siły.
Wymaga noszenia ciężkich toreb z minerałami,
o wiele za ciężkich dla małego chłopca.
Dorsen zarabia 2 dolary, pracując 12 godzin dziennie.
Wystawiony jest na działanie pyłu zawierającego kobalt,
co może spowodować
śmiertelną chorobę płuc,
problemy z oddychaniem, astmę, stany zapalne skóry.
Gdyby Dorsen chciał sobie kupić najtańszego iPhone’a z baterią,
do której kobalt jest konieczny,
musiałby pracować 450 dni.
A co z innymi zasobami nieodnawialnymi?
Weźmy srebro, które obecnie jest kluczowe przy wytwarzaniu paneli solarnych.
"Meksykańska Peñasquito jest największą kopalnią srebra na świecie.
Ciągnie się na przestrzeni ponad 100 kilometrów kwadratowych.
Głęboka dziura w ziemi rozpościera się między górami.
Z każdej strony otoczona jest wysypiskami odpadów.
Kopalnia będzie czynna jeszcze przez 10 lat,
dopóki nie skończą się zasoby srebra.
Przejście całego świata na energię odnawialną
wymagałoby przy dominujących aktualnie technologiach
ponad stu takich kopalń jak Peñasquito.”
Koszty środowiskowe podobnych działań są niewyobrażalne,
ale ratunkiem mogą być nie wymagające srebra technologie.
“Wydobycie litu to droga do kolejnej katastrofy ekologicznej.
Żeby wyprodukować jedną tonę litu,
potrzeba prawie dwóch milionów litrów wody.”
Działalność kopalni w Andach prowadzi do obniżenia poziomu wód podziemnych,
co z kolei wpływa destrukcyjnie na uprawy i zmusza rolników
do opuszczenia swoich ziem.
“Wycieki z kopalń litu zatruwają rzeki
w Chile, Argentynie,
Nevadzie,
Tybecie
czy Australii,
zabijając całe wodne ekosystemy.”
Boom na lit dopiero się zaczął,
ale badania wskazują, że wystarczy go na jakieś 50 lat.
Czy jest jakieś wyjście z tego impasu?
Coraz więcej mówi się o recyklingu minerałów,
wydłużeniu czasu życia baterii i paneli solarnych
oraz dbaniu o prawa pracownicze wśród pośredników dostarczających surowce.
Produkcja energii kopalnej i odnawialnej zależna jest od odpowiedniej lokalizacji.
Nie w każdym miejscu może powstać kopalnia albo farma wiatrowa.
Produkcja energii wiatrowej wymaga 50 razy więcej ziemi
niż wydobycie węgla, ropy czy gazu.
Wydobywanie paliw kopalnych
jest jednak równoznaczne z wysoką emisją CO2
oraz destrukcją środowiska.
Zmiany klimatyczne,
jałowienie gleb
i wzrastające potrzeby populacji ludzkiej
wiążą się z poszukiwaniem miejsc pod uprawę.
Nowa transformacja energetyczna
będzie musiała wziąć pod uwagę również wzrastającą konkurencję o ziemię.
Amerykański ekonomista Jeremy Rifkin doradzający Komisji Europejskiej
namawia do wyobrażenia sobie tego, jak mógłby działać “internet energii”:
“Przenieśmy się w 2032 rok.
Mieszkamy w budynkach, które same łapią energię słoneczną i wiatrową,
a jak mają jej za dużo, mogą się nią dzielić z innymi.
Jeśli wybierzemy inną drogę, czeka nas mroczna przyszłość.
Mamy przed sobą dwa scenariusze.
Pierwszy to trudna, ale pełna nadziei ścieżka,
którą będziemy szli jako rodzina człowiecza,
tworząc wspólnotę pozwalającą nam dzielić zasoby i energię
oraz współpracować pomiędzy kontynentami.
Drugi scenariusz jest ponury.
Klimat zostanie zdestabilizowany,
a nasze dzieci będą miały mniejszą możliwość wpływu
na ekonomiczną przyszłość.
Nie będziemy się rozwijać”.
Jak tego uniknąć?
Według Rifkina odpowiedzią na kryzys klimatyczny jest podążanie drogą
„rozproszonego kapitalizmu”,
w którym zwykli ludzie oferują swoje usługi
wykorzystując do tego specjalne platformy dystrybucji i sprzedaży.
Być może już jesteś jedną z osób,
które wynajmują swoje mieszkania przez Airbnb,
pracujesz jako kierowca Ubera
albo sprzedajesz prąd z przydomowej elektrowni.
System energetyczny miałby działać w podobny sposób.
Produkujesz energię, a następnie jest ona przeliczana, wysyłana i sprzedawana dalej.
Jednak lekcja, która płynie z funkcjonowania
znanych nam platform cyfrowych jest taka,
że bez wsparcia ze strony państwa albo międzynarodowych instytucji
największe zyski z farm odnawialnych będą miały raczej firmy i korporacje
niż indywidualne osoby,
albo wspólnoty energetyczne.
W tak zaprojektowanym systemie wygrają ci, którzy będą w stanie zapewnić
ogromne moce obliczeniowe dla operacji energetycznych
oraz rozwiązania w zakresie cyberbezpieczeństwa.
Kto poniesie te koszty?
Kto będzie wprowadzał innowacje i czerpał z nich zyski?
Poza zużywaniem zasobów metali i minerałów
oraz dostępem do ziemi
największym wyzwaniem w transformacji energetycznej
idącej w stronę energii odnawialnej
wydaje się zaprojektowanie nowego systemu.
Nie masz światła w domu.
Nie możesz się ogrzać,
naładować telefonu komórkowego,
skorzystać z pralki, blendera ani suszarki.
Większość mieszkańców globalnej Północy
traktuje te udogodnienia jako coś naturalnego
i nieodzownego.
Bezpośrednio podnoszą one jakość życia,
wpływają na rozwój ekonomiczny i wyższy poziom uprzemysłowienia.
Większość najsłabiej zelektryfikowanych państw
znajduje się w Afryce.
Ubóstwo energetyczne zazwyczaj idzie w parze
z innymi niezaspokojonymi podstawowymi potrzebami,
takimi jak jedzenie,
schronienie,
ochrona zdrowia czy transport.
Ponad miliard ludzi żyjących w krajach
globalnego Południa nie tylko nie zobaczy tego filmu,
ale przede wszystkim nie doświadczy wygody codziennego życia
przeciętnego mieszkańca globalnej Północy.
Napędzany przez paliwa kopalne kapitalizm
doprowadził do niesprawiedliwej cyrkulacji dóbr,
wzmacniając dominującą pozycję globalnej Północy.
Ten wysokoenergetyczny sposób życia doprowadził do kryzysu klimatycznego,
na który odpowiedzią ma być między innymi
transformacja energetyczna w kierunku źródeł odnawialnych.
Kraje globalnego Południa konsumują coraz więcej energii,
produkowanej głównie przy użyciu paliw kopalnych.
Indie mają piąte największe rezerwy węgla na świecie
i mogłyby opierać swoje funkcjonowanie na tym surowcu jeszcze przez kilkaset lat.
Chiny są największym producentem i konsumentem węgla oraz ropy,
ale wytwarzają też najwięcej energii odnawialnej
i prężnie rozwijają swoje technologie
w ramach koncepcji „ekologicznej cywilizacji”.
Konsumujemy za dużo.
Także energii.
Mieszkańcy globalnej Północy w ten sposób realizują nie tylko potrzeby fizyczne,
ale też pielęgnują swój status społeczny.
Coraz większe mieszkania,
samochody,
dużo przedmiotów
i latanie.
Taki styl życia stanowi ogromne obciążenie dla planety.
Jaki poziom konsumpcji energii
pozwoliłby nie zmienić drastycznie tego stylu życia,
a jednocześnie odpowiedzieć na wyzwania kryzysu klimatycznego?
Pod koniec lat 90. Szwajcarzy z Politechniki Federalnej w Zurychu
oszacowali,
że 2000 watów na osobę wystarczy,
żeby zabezpieczyć większość podstawowych potrzeb.
2000 watów
to coś na kształt budżetu energetycznego,
w którym mieszczą się światło, ogrzewanie i transport.
Ale już podróż samolotem do Chin nie,
ponieważ pochłania ona 800 watów.
Przeciętna Europejka wykorzystuje 6000 watów,
mieszkaniec Stanów Zjednoczonych 12 000 watów,
a Afryki – 500 watów.
Jak widać na podstawie tych wyliczeń,
globalna Północ musiałaby znacznie ograniczyć energochłonne aktywności,
a podział planetarnego budżetu energetycznego
byłby dzięki temu sprawiedliwszy.
Paliwa kopalne zalegają w pokładach,
z których wydobycie jest drogie i powoduje destrukcję środowiska.
Produkcja energii odnawialnej także ma pewne ograniczenia.
Zajmuje duże powierzchnie lądu, wymaga eksploatacji
bądź recyklingu minerałów
oraz elastycznego systemu energetycznego.
Istnieje jednak technologia niczym z science fiction,
odpowiadająca na współczesne potrzeby i ograniczenia.
Jej promotorzy twierdzą, że to Święty Graal energetyki,
umożliwiający „słoneczne żniwa”.
Niewyczerpane źródło energii,
którego paliwem jest wiedza, a nie zasoby.
Nie wymaga wiele miejsca, jest bezpieczna,
nie wydziela do atmosfery dwutlenku węgla,
nie produkuje radioaktywnych śmieci.
Imituje to,
co dzieje się w Słońcu i innych gwiazdach.
Fuzja jądrowa to proces,
w którym jądra atomowe zderzają się ze sobą ulegając syntezie
i uwalniając przy tym energię.
Nad stworzeniem „sztucznej gwiazdy”
pracują naukowcy w różnych miejscach na świecie.
Niestety na energię pozyskiwaną w ten sposób
prawdopodobnie będzie trzeba czekać jeszcze dekady.
Tymczasem kryzys klimatyczny wymaga szybkich i zdecydowanych decyzji.
Zakładając, że naszym celem jest zatrzymanie wzrostu temperatury na Ziemi,
emisja CO2 związana z produkcją energii
powinna zostać obniżona do 2050 roku
o ponad 70%.
Oznacza to, że 90% zapotrzebowania na energię
powinno pochodzić z technologii niskowęglowych,
w tym połowa z energii odnawialnych.
Strukturalne zmiany w systemie energii powinny się odbyć „tu i teraz”.
Pamiętasz o tym, że przestawienie gospodarki z drewna na węgiel
i z węgla na ropę trwało pół wieku lub więcej?
Tym razem specjaliści mówią o konieczności
„głębokiej transformacji energetycznej”,
która wymaga zaangażowania ambitnych środków politycznych
na poziomie państwowym i międzynarodowym.
To oznacza konieczność dużych inwestycji w sektor energii,
wycofanie się z finansowania paliw kopalnych,
znaczne podwyższenie opłat za uprawnienia do emisji CO2
i reformy na rynkach energii.
Większość samochodów w 2050 roku powinno być napędzanych elektrycznie,
a rynek budownictwa musi zostać zrewolucjonizowany.
Zmiany należałoby wdrażać szybko i kompleksowo.
Nawet jeżeli tak się stanie,
mamy tylko 66% szans na to,
że temperatura na Ziemi nie wzrośnie
o więcej niż 2 stopnie.
Tak,
to brzmi jak trudny do zrealizowania scenariusz.
Wszystko wskazuje na to,
że energia „zakopanego słońca” będzie z nami jeszcze przez jakiś czas.
Wydobywanie surowców z ziemi stało się nie tylko strategią
na przetrwanie znacznej części ludzkości,
ale także sposobem prowadzenia polityki,
kształtowania ekonomii i relacji społecznych.
Powstała złożona sieć zależności wspieranych przez korporacje,
instytucje i codzienne praktyki,
które trzymają nas w pułapce paliw kopalnych.
Zachodni sposób praktykowania wolności wymaga dużych ilości energii.
Zaprojektowanie nowego systemu
to nie tylko wysiłek włożony w nową technologię i infrastrukturę,
ale także dbałość o wartości kulturowe,
etykę
oraz ekologiczne konsekwencje.
Czy na drodze ku kolejnej transformacji energetycznej
znajdzie się miejsce na dyskusję o prawach pracowniczych
i sprawiedliwości społecznej?
Jaka będzie rola obywateli w produkcji energii ze źródeł odnawialnych?
Czy ograniczenie konsumpcji wykroczy poza eksperyment wąskiej grupy ludzi?
A może gwałtowne konsekwencje kryzysu klimatycznego
znacznie przyspieszą przejście na energie odnawialne.